Cel projektu: Projekt „Szkoły na Zielonym Rowerze” stanowił I etap programu o tej samej nazwie realizowanego przez Grupę Partnerską „Zielone Bieszczady”, a koordynowanego przez Fundację Bieszczadzką Partnerstwo dla Środowiska. Celem programu jest wykorzystanie potencjału szkół bieszczadzkich do rozwoju ekonomicznego społeczności bieszczadzkiej poprzez ochronę i rewitalizację krajobrazu przyrodniczo-kulturowego, w oparciu o istniejący międzynarodowy szlak dziedzictwa kulturowo-przyrodniczego „Zielony Rower” Greenway Karpaty Wschodnie. Działania realizowane w ramach programu kształtują wiedzę i umiejętności dzieci, młodzieży oraz dorosłych, dotyczące podejmowania decyzji, planowania i organizacji, poprzez ich zaangażowanie w przedsięwzięcia oparte o idee ekomuzeum. Aktywizują społeczności lokalne i wzmacniają Grupę Partnerską „Zielone Bieszczady” oraz umożliwiają nawiązywanie współpracy z Grupami Partnerskimi z innych regionów Polski tworzącymi Krajową Sieć Grup Partnerskich. Dzięki tym działaniom tworzone są zasady pracy oraz definiowane zadania dla szkół związane z inwentaryzacją i analizą zasobów ekomuzealnych w Bieszczadach oraz tworzeniem produktów ekoturystycznych „Zielony Rower”. Rozwijają one również infrastrukturę turystyczną na szlaku „Zielony Rower” Greenway Karpaty Wschodnie poprzez wzmocnienie potencjału szkół bieszczadzkich i przygotowanie ich do pełnienia funkcji ośrodków ekoturystycznych (baza turystyczna, edukacja ekologiczna itp.) na bazie lokalnych ekomuzeów. Stwarzają wreszcie warunki do powstawania „zielonych miejsc pracy”.

Realizacja i osiągnięte wyniki: Projekt „Szkoły na Zielonym Rowerze” obejmował obszar Bieszczadów – 8 gmin z 50 tys. mieszkańców, leżących w granicach administracyjnych 2 powiatów: bieszczadzkiego i leskiego (Województwo Podkarpackie). Znaczną część tego obszaru obejmuje Bieszczadzki Park Narodowy (ok. 30 tys. ha) oraz dwa parki krajobrazowe (o łącznej powierzchni 52 tys. ha): Ciśniańsko-Wetliński Park Krajobrazowy z 6 rezerwatami przyrody oraz Park Krajobrazowy Doliny Sanu z 6 rezerwatami przyrody. Obszar stanowi część trójstronnego (polsko-ukraińsko-słowackiego) Rezerwatu Biosfery „Karpaty Wschodnie” (208 tys. ha).

Działania rozpoczęło spotkanie organizacyjno-szkoleniowe w Herbaciarni „Biesy i Czady” w Lesku z udziałem 11 nauczycieli i dyrektorów 9 szkół bieszczadzkich, przygotowane przez Fundację Bieszczadzką Partnerstwo dla Środowiska. Podczas spotkania uczestnicy zapoznali się z problematyką turystyki zrównoważonej oraz istotą tworzenia ekomuzeów. Efektem spotkania oprócz przedstawienia założeń programu „Szkoły na Zielonym Rowerze” oraz harmonogramu działań w ramach projektu było podpisanie przez 6 szkół oraz 1 stowarzyszenie działające na rzecz szkoły deklaracji udziału w pracach Zespołu Roboczego Szkoły na Zielonym Rowerze, do którego przystąpiło oficjalnie 9 nauczycieli – koordynatorów szkolnych. Zespół będzie wypracowywał i aktualizował oraz wprowadzał w życie wspólną strategię działań szkół bieszczadzkich. Dyrektorzy 6 szkół podpisali także deklaracje współpracy w ramach Grupy Partnerskiej „Zielone Bieszczady”. Nauczyciele 7 szkół, które podjęły działania w ramach projektu, wchodzący w skład Zespołu Roboczego Szkoły na „Zielonym Rowerze”, wspólnie z dyrektorami oraz innymi nauczycielami opracowali konspekty i zrealizowali we współpracy z rodzicami i innymi mieszkańcami okolic swoich szkół, zajęcia dla uczniów związane z tematyką zrównoważonego rozwoju. Uczniowie wzięli udział w 37 godzinach zajęć podczas 8 związanych tematycznie z regionem warsztatów rękodzielniczych (tkackich, koralikarskich, hafciarskich, wycinankarskich, bibułkarskich, maskarskich, snycerskich). Podczas warsztatów powstało ponad 600 uczniowskich wyrobów: gobeliny i kilimy, serwetki, bransolety, zakładki, wycinanki, kwiaty z bibuły, maski z gipsu, drewniane aniołki, łyżki i płaskorzeźby). Przez 48 godzin przygotowywali 6 inscenizacji (teatr, poezja, piosenka, taniec) o tematyce ekologicznej oraz promującej własne szkoły. We wszystkich działaniach szkolnych uczestniczyło 168 uczniów, 14 nauczycieli oraz ok. 20 rodziców.

Efekty pracy szkół zaprezentowane zostały w pełni 1 maja 2005 roku w Zatwarnicy, podczas czwartego już festynu organizowanego przez Stowarzyszenie Społeczne „Dzieciom Bieszczadzkiej Szkoły w Zatwarnicy” we współpracy z Fundacją Bieszczadzką Partnerstwo dla Środowiska. Tym razem festyn odbył się pod hasłem „Szkoły na Zielonym Rowerze”. Celem imprezy była promocja szkół bieszczadzkich zaangażowanych w program Szkoły na „Zielonym Rowerze”, promocja działań Grupy Partnerskiej „Zielone Bieszczady, miała ona również wesprzeć finansowo zagrożoną likwidacją niewielką szkołę w Zatwarnicy. Dzięki dotacji Fundacji Partnerstwo dla Środowiska oraz Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej zakupiony został materiał, z którego wykonano drewniane stragany i wiaty (infrastruktura ta posłuży Stowarzyszeniu i Grupie Partnerskiej „Zielone Bieszczady” jeszcze przez wiele lat). W pracach, które trwały 10 dni uczestniczyło w sumie ok. 30 osób: mieszkańcy (dorośli i młodzież) Zatwarnicy i okolic, przyjaciele z innych części Polski, dwoje wolontariuszy z Hiszpanii i Belgii, żołnierze ze Strażnicy Straży Granicznej w Stuposianach, którzy podczas festynu czuwali również nad porządkiem i bezpieczeństwem. Plac, na którym odbył się festyn, tak jak w latach poprzednich, udostępniło Nadleśnictwo Lutowiska, które przekazało również nieodpłatnie 40 drewnianych ławek - wykonanych przez swoich pracowników. Jeden z mieszkańców Zatwarnicy udostępnił przyczepę samochodową, która została adaptowana na scenę.

Najważniejszą częścią programu były inscenizacje w wykonaniu uczniów szkół bieszczadzkich. Uczniowie promowali również przygotowane przez swoich nauczycieli warsztaty rękodzielnicze, sprzedając wykonane przez siebie produkty oraz demonstrując sposób ich wykonania. Osoby przybyłe na festyn mogły też podziwiać przywiezione przez szkoły postery promujące ich działania na rzecz zrównoważonego rozwoju. Członkowie Stowarzyszenia przygotowali dla dzieci i młodzieży szereg konkursów i zabaw. Odbyła się aukcja koszulek malowanych przez dzieci ze szkoły w Zatwarnicy, loteria fantowa, pokazy psich zaprzęgów, pokaz gaszenia ognia w wykonaniu Ochotniczej Straży Pożarnej z Zatwarnicy. Chętni mogli przejechać się konno – wierzchem lub bryczką. Właściciel sklepu z Dwernika prowadził nieodpłatnie stoisko spożywcze, a panie ze Stowarzyszenia przygotowały i serwowały przysmaki kuchni domowej oraz domowe wypieki. W drugiej części imprezy odbyła się zabawa dla dorosłych, przy muzyce tanecznej i biesiadnej granej przez zaprzyjaźniony ze Stowarzyszeniem zespół z Ustrzyk Dolnych. Po zmierzchu odbył się, przy akompaniamencie ekipy bębniarzy, wzbudzający zachwyt wszystkich pokaz tańca z ogniem oraz połykania ognia w wykonaniu członków Stowarzyszenia Ekoturystycznego „Baszta” z Leska oraz grupy młodych ludzi, zaprzyjaźnionych ze Stowarzyszeniem z Zatwarnicy. Goście przybyli na festyn mogli także obejrzeć budowaną przez zatwarnickie stowarzyszenie Chatę Bojkowską.

Sukcesem dla liczącej niespełna 300 mieszkańców Zatwarnicy jest udział w Festynie ponad 800 osób – mieszkańców Bieszczadów oraz turystów. Sukcesem Stowarzyszenia jest dochód, jaki przyniósł Festyn (ponad 2600 zł), który przeznaczony zostanie na rzecz szkoły w Zatwarnicy. Patronat honorowy nad imprezą objęli: Bieszczadzki Park Narodowy, Kuratorium Oświaty w Rzeszowie oraz Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Rzeszowie, natomiast patronat medialny Telewizja Rzeszów, Radio Rzeszów, Gazeta Codzienna „Nowiny” oraz Bieszczadzki Portal Internetowy www.bieszczady.pl.

Sukces tej imprezy oraz innych wspólnych przedsięwzięć szkół bieszczadzkich jest efektem kilkuletnich już działań Stowarzyszenia Społecznego „Dzieciom Bieszczadzkiej Szkoły w Zatwarnicy”, które powstało w celu uchronienia przed likwidacją malutkiej szkoły wiejskiej. Stowarzyszenie niemalże od początku swego istnienia (czerwiec roku 2001) pełni rolę lidera działań szkolnych na rzecz zrównoważonego rozwoju Bieszczadów i stanowi wzór dla innych szkół bieszczadzkich. Najważniejszym przedsięwzięciem realizowanym przez Stowarzyszenie jest budowa Chaty Bojkowskiej – Ośrodka Zrównoważonego Rozwoju przy Szkole Podstawowej w Zatwarnicy. Projekt służy rozwiązaniu tak znanych powszechnie problemów, jak: (1) brak środków finansowych na utrzymanie małej szkoły (problem ten tutaj w Bieszczadach nabiera znaczenia wyjątkowego. Po pierwsze dlatego, że odległości i klimat bieszczadzki są nieporównywalnie bardziej uciążliwe. Po drugie likwidacja szkoły byłaby jednoznaczna z utratą jedynego ośrodka kultury, który aktywizuje nie tylko dzieci, ale także całe środowisko lokalne oraz integruje mieszkańców przybyłych tu z różnych zakątków Polski); (2) niedostateczne zaangażowanie lokalnych społeczności we wspólne praktyczne działania na rzecz ochrony dziedzictwa przyrodniczo-kulturowo oraz racjonalnego gospodarowania energia, wodą i odpadami; (3) strukturalne bezrobocie, którego wskaźnik przekracza w regionie bieszczadzkim 30%. Chata Bojkowska pełnić będzie rolę Ośrodka Edukacji Ekologicznej i modelowego gospodarstwa ekologicznego; punktu wytwarzania, promocji i sprzedaży wyrobów rzemieślniczych i artystycznych opartych o lokalne dziedzictwo przyrodniczo–kulturowe; lokalnego ośrodka kultury; punktu informacji turystycznej. Wokół Chaty i szkoły w Zatwarnicy powstaje Szkolna Ostoja Przyrody z gatunkami roślin typowymi dla siedlisk ludzkich w Bieszczadach, pole namiotowe oraz całoroczna baza noclegowa (ok. 10-15 miejsc).

Równolegle z budową samej Chaty Stowarzyszenie realizowało i realizuje inne działania, które po wybudowaniu Chaty zostaną zintensyfikowane.

• Projekt „Chaty bojkowskie zamiast szklanych domów” [jesień 2002 – luty 2003], którego celem było zwrócenie uwagi społeczności bieszczadzkiej na znaczenie drewna – głównego składnika dziedzictwa kultury materialnej Bieszczadów - jako szansy na rozwój społeczno-ekonomiczny regionu przy zachowaniu walorów przyrodniczych. Dzięki projektowi powstało Stowarzyszenie „Bieszczadzkie Drewno” (zrzeszające producentów wyrobów użytkowych i z drewna), a dzieci i młodzież z 5 szkół bieszczadzkich uczestniczyły w konkursie tematycznym związanym z ochroną architektury regionalnej.
• Kilka warsztatów rzemieślniczych i artystycznych, m.in.: 2 warsztaty garncarskie: dla dzieci i młodzieży (czerwiec 2003) oraz dla dorosłych (lipiec 2003); wikliniarskie (październik 2003).
• „Letnia Szkoła Językowa - BIESZCZADY 2003” (realizowany we współpracy z Kołem Przyjaciół Bieszczadów powstałym przy Instytucie Socjologii Uniwersytetu Szczecińskiego) – wakacyjne zajęcia związane z nauka języka angielskiego dla bieszczadzkich dzieci i młodzieży.
• Stałe zajęcia plastyczne, teatralne i sportowe dla dzieci i młodzieży.
• Organizacja Festynów Majowych w Zatwarnicy
• „The Boyko Cottage” – 3-letni program nauki i pracy związany z działaniami Stowarzyszenia dla wolontariuszy z krajów Europy Zachodniej (w ramach unijnego Programu Młodzież) – Stowarzyszenie gościło w roku 2004 wolontariuszkę z Austrii, obecnie gości dwoje wolontariuszy z Hiszpanii i Belgii – program będzie realizowany do końca roku 2006.

O wpływie Stowarzyszenia Społecznego „Dzieciom Bieszczadzkiej Szkoły w Zatwarnicy” na prace innych szkół świadczą efekty koordynowanego przez nie w Bieszczadach (lata 2001-2004) w imieniu Grupy Partnerskiej „Zielone Bieszczady”, ogólnopolskiego Programu Szkoły dla Ekorozwoju realizowanego w kilkunastu regionach Polski przez Fundację Partnerstwo dla Środowiska: 25 szkół bieszczadzkich (spośród 65 wszystkich), które zgłosiły swój udział w programie; 18 z nich opracowało projekty; 12 dotacji przyznanych na ogólna kwotę 23 019 zł; 90 000 zł, które udało się pozyskać szkołom z innych źródeł finansowania; udział w działaniach ponad 2 600 osób.

Od roku 2005 współpraca szkół bieszczadzkich koordynowana jest w imieniu Grupy Partnerskiej „Zielone Bieszczady” przez Fundację Bieszczadzką Partnerstwo dla Środowiska, która zgodnie z wolą partnerów pełni funkcję sekretariatu oraz prawnego reprezentanta Grupy.

W najbliższej przyszłości planujemy:

• zaangażowanie kolejnych szkół do działań w ramach projektu „Szkoły na Zielonym Rowerze”
• szkolenia tematyczne (przygotowujące szkoły do aktywizacji społeczności lokalnych na rzecz tworzenia ekomuzeów
• wyjazd studialny koordynatorów szkolnych do Lanckorony – na obszar działania Grupy Partnerskiej „Partnerstwa dla Ziemi Wadowickiej
• zajęcia i prace przygotowujące uczniów do konkursu „Szkoły na Zielonym Rowerze” (ochrona dziedzictwa przyrodniczo-kulturowego)
• powstanie lokalnych grup inicjatywnych, które nawiążą współpracę z partnerami lokalnymi (NGO, samorządy, biznes) oraz z osobami (pasjonaci, naukowcy, artyści, rzemieślnicy…) związanymi z okolicami szkół * opracowanie bibliografii pomocnej do przygotowania produktów ekoturystycznych w Bieszczadach
• zlokalizowanie i opisanie atrakcji-osobliwości historyczno-kulturowych wokół co najmniej szkół bieszczadzkich
• przygotowanie propozycji i mapek nowych tras ścieżek kulturowo-przyrodniczych
• spotkania terenowe na obszarach planowanych ekomuzeów
• przygotowanie projektów działań zmierzających do utworzenia ekomuzeum i planów perspektywicznych
• przygotowanie przez grupy inicjatywne wniosków dotacyjnych
• opracowanie strategia działań związanych z utworzeniem sieci ekomuzeów w Bieszczadach
• powiększenie Grupy Partnerskiej „Zielone Bieszczady” o kolejne aktywne szkoły, które podpiszą deklaracje partnerstwa
• poszerzenie Zespołu Roboczego Szkoły na „Zielonym Rowerze” o kolejnych koordynatorów szkolnych

Do działań tych udało się zaangażować kolejnego, bardzo ważnego partnera – Instytut Architektury Krajobrazu Politechniki Krakowskiej.

Partnerzy projektu: Stowarzyszenie Społeczne „Dzieciom Bieszczadzkiej Szkoły w Zatwarnicy”, Stowarzyszenie Ekoturystyczne „Baszta” z Leska, Nadleśnictwo Lutowiska, Strażnica Straży Granicznej w Stuposianach, Ochotnicza Straż Pożarna w Zatwarnicy, Szkoła Podstawowa w Baligrodzie, Zespół Szkół w Lutowiskach, Szkoła Podstawowa w Polanie, Niepubliczna Szkoła Podstawowa w Ropience, Szkoła Podstawowa w Stefkowej, Publiczna Szkoła Podstawowa w Wetlinie.

Kontakt: Biuro Fundacji Bieszczadzkiej Partnerstwo dla Środowiska, 38-600 Lesko, Plac Konstytucji 3 Maja 7, telefon: GSM +48 695 419 076; Tel./fax (+13) 469 72 97; e-mail: zatwarnica@wp.pl

Osoba odpowiedzialna: Bogusław Pyzocha
Koordynator Programu „Szkoły na Zielonym Rowerze” Członek Prezydium Grupy Partnerskiej „Zielone Bieszczady” Wicedyrektor Fundacji Bieszczadzkiej Partnerstwo dla Środowiska Prezes Stowarzyszenia Społecznego „Dzieciom Bieszczadzkiej Szkoły w Zatwarnicy”